Bodemdaling

Waar gaat het over?

Op veel plekken in ons land daalt de bodem. Dat geeft problemen, bijvoorbeeld voor funderingen. Een gemeentelijke aanpak is nodig om deze problemen te voorkomen of te verminderen.

Wetten en verantwoordelijkheden

De belangrijkste oorzaken van bodemdaling zijn bebouwing en het onttrekken van water aan de bodem (bijvoorbeeld voor de landbouw). Bodemdaling heeft gevolgen voor de fundering van gebouwen en woningen en voor alle leidingen onder de grond. Vooral gemeenten met slappe klei- en veenbodems hebben hier last van. Maar als gevolg van de drogere zomers beginnen ook zandgronden in het noorden en oosten van het land te verzakken door het dalende grondwaterpeil.

Een laag waterpeil kan bij de houten funderingen van oudere woningen (gebouwd voor 1970) leiden tot paalrot en verzakking. In Nederland heeft naar schatting een op de tien woningen een houten fundering. De Waterwet verplicht de gemeente zorg te dragen voor het grondwater in openbaar gebied. Ben je eigenaar van een perceel met een gebouw erop, dan ben je verantwoordelijk voor het grondwater op je eigendom en daarmee ook voor de eigen fundering. Herstel daarvan kost al snel vijftigduizend euro of meer.

Een gemeentelijke aanpak van funderingsproblemen is van maatschappelijk belang. Een gemeente heeft immers belang bij goede woningen en leefbare buurten. Diverse gemeenten met dalende bodems kiezen ervoor om inwoners actief te informeren over bodemdaling en waar mogelijk te ondersteunen bij funderingsherstel met procesbegeleiding, onderzoeksubsidies of herstelleningen. Om hele blokken rijtjeshuizen te kunnen laten opknappen, heeft de gemeente met artikel 13 van de Woningwet de mogelijkheid om ook onwillige eigenaren te verplichten mee te doen.
Als funderingsproblemen tot onveilige situaties dreigen te leiden, kunnen gemeenten op grond van de Woningwet en/of het Bouwbesluit eigenaren aanmanen om de fundering tijdig te herstellen.

Bodemdaling heeft ook andere gevolgen voor gemeenten met veenbodems. Bij verlaging van het waterpeil komt door verbranding van de droogvallende veenbodem CO2 vrij, jaarlijks bijna 7 megaton. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de veenweiden in 2030 1 megaton CO2 minder moeten uitstoten.

Gebieden met bodemdaling ervaren meer schade aan infrastructuur, openbare ruimte en gebouwen én meer wateroverlast. Sinds 2020 moeten alle gemeenten een klimaatadaptatieplan hebben met maatregelen om in 2050 klimaatbestendig te zijn. Dat betekent dat zij de schadelijke gevolgen van klimaatverandering (wateroverlast, hittestress, droogte) zoveel mogelijk beperken. In het landelijk Deltaplan Ruimtelijke adaptatie staan alle projecten en maatregelen die ervoor gaan zorgen dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig is ingericht. Het plan bevat zeven ambities. Daarin staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk op dit gebied samenwerken in 45 werkregio’s. Een gebiedsgerichte aanpak van bodemdaling kan onderdeel zijn van die samenwerking.

Achtergrond

In Nederland daalt de bodem van klei- en veenlagen al duizend jaar. Dit natuurlijke proces komt vooral voor in de provincies Noord- en Zuid-Holland, Utrecht, Flevoland, Overijssel, Friesland en Drenthe.

De afgelopen decennia versnelt de bodemdaling. Dat komt enerzijds door verlaging van het waterpeil voor de landbouw, anderzijds door het bouwen van huizen op de slappe bodem. Daarnaast heeft de droogte van de afgelopen jaren ook geleid tot bodemverschuiving op zandgronden en in het rivierengebied.

Om koeien te laten grazen en landbouwmachines te laten werken, is in landelijke gebieden het waterpeil steeds verlaagd. Droogvallende lagen veen verbranden door contact met zuurstof (oxidatie). Hierdoor daalt de bodem verder (inklinken) en komt CO2 vrij. Bij de huidige gemiddelde daling van 8 mm per jaar, komt volgens de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) tussen vier en zeven megaton CO2 vrij. De veenweiden dragen voor 2 procent bij aan de totale uitstoot van CO2 in Nederland. Vernatting van de grond beperkt de bodemdaling en de CO2-uitstoot, maar maakt ‘boeren’ economisch moeilijker. Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen zoeken met landbouworganisaties naar oplossingen.

Woningbouw en de aanleg van infrastructuur veroorzaken ook bodemdaling. Bebouwing en materialen die zwaarder zijn dan veen, zoals zand en puin, drukken de veengrond samen (zetting). Volgens het Kenniscentrum Aanpak Funderingsproblematiek (KAFC) dreigen ongeveer 900.000 huizen problemen te krijgen met verzakking door funderingsproblemen. Vooral huizen gebouwd voor 1970 op houten palen, lopen gevaar. Zonder preventieve maatregelen kunnen de kosten voor funderingsherstel van 1 miljoen woningen volgens KAFC uitkomen op 60 miljard euro. Verzakking is niet alleen voor huiseigenaren, maar ook voor woningcorporaties een risico.

Nieuwere woningen op betonnen funderingen verzakken minder snel, maar rioolbuizen en gas- en waterleidingen kunnen met de bodem mee zakken. Volgens het Platform Slappe Bodem kost onderhoud en beheer van openbare ruimte en infrastructuur gemeenten op slappe bodem twee keer zoveel als gemeenten op sterke bodem.

Tools en leeromgeving

Handleiding funderingsproblematiek voor gemeenten

Het Nederlands centrum voor Geodesie en Geo-Informatica (NCG) heeft een bodemdalingskaart gemaakt, die inzicht geeft in bodemdaling in Nederland.

Ook de Atlas Leefomgeving biedt kaarten waarop je kunt kijken hoe het met de bodemdaling in jouw gemeente is gesteld.

Op de site bodemplus.nl van Rijkswaterstaat vind je allerlei praktische informatie over aanpak van bodemproblemen, onder andere de Methodiek aanpak bodemdaling, die handelingsperspectieven geeft om bodemdaling, samen met partners in je omgeving, aan te pakken.

De Routeplanner bodemambities van het Informatiepunt Leefomgeving biedt een stappenplan om voor je gemeenten een visie op bodembeheer op te stellen.

Inspiratie en praktijkvoorbeelden

Platform Slappe Bodem biedt een aantal voorbeelden van gemeentelijke aanpakken van bodemdaling, bijvoorbeeld Gouda Stevige Stad.

Regiodeal bodemdaling Groene Hart

Actieplan bodemdaling 2050 gemeente Woerden

Website van de gemeente Zaanstad, waarmee inwoners breed worden geïnformeerd over funderingsherstel.

Het Fonds Duurzaam Funderingsherstel biedt eigenaar-bewoners van gemeenten die deelnemen aan het Fonds de kans om een financiering voor funderingsherstel af te sluiten.