Referendum

Verantwoordelijkheden en wettelijke bepalingen

Gemeenteraden kunnen inwoners betrekken bij politieke besluitvorming door raadsbesluiten in een referendum voor te leggen aan de bevolking. Gemeenten mogen een referendum organiseren op grond van artikel 124 lid 1 in de Grondwet. Zij hebben daarbij alle ruimte zo lang het referendum gaat over onderwerpen in de gemeentelijke sfeer, waarover de raad zelfstandig kan besluiten. Ze kunnen ook onderwerpen van een referendum uitsluiten.

De Gemeentewet (art 147 en 149) en de Grondwet (art 124 lid 1 en art 127) geven gemeenten de bevoegdheid om een referendumverordening vast te stellen. In deze verordening worden de spelregels voor de volksraadpleging vastgelegd. Het gaat daarbij onder meer om de procedure (bijv. datum van het referendum), de referendumvraag en -antwoord(en) en de representativiteit van de uitslag (geldigheidsdrempel). Ook stelt de verordening voorwaarden aan de samenstelling van een onafhankelijke referendumcommissie.

De Grondwet stelt dat een volksvertegenwoordiger “zonder last” moet stemmen. Een volksraadpleging staat daar formeel haaks op. In Nederland bestaat alleen nog een adviserend referendum. Voor een bindend referendum is een grondwetswijziging nodig.

Een landelijke wettelijke regeling voor decentrale referenda ontbreekt daarom. De meeste lokale besturen maken voor hun spelregels gebruik van de modelverordening van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten uit 2009. Een nieuw Model Referendumverordening van de VNG is inmiddels aangeboden aan colleges en raad. Daarin gaat de VNG uit van het referendum als een advies van burgers aan de raad over een ontwerp raadsbesluit.

 

Achtergrondinformatie

In 1906 konden inwoners van Hillegom in het eerste lokale referendum kiezen voor een kermis of volksfeest. Ze kozen voor het eerste, het tweede kregen ze alsnog erbij. Sindsdien zijn er meer dan 200 lokale volksraadplegingen georganiseerd. Driekwart daarvan vond plaats na de jaren negentig van de vorige eeuw.
In die periode daalde de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Het referendum bood gemeenten de mogelijkheid burgers directer te betrekken bij politieke vraagstukken. De opkomstcijfers bij lokale referenda blijven vooralsnog lager dan bij gemeenteraadsverkiezingen.

Over referenda wordt in Nederland al decennialang gediscussieerd. Voorstanders zien deze als een goede manier om burgers meer invloed te geven en meer betrokken te krijgen. Tegenstanders zeggen dat we al volksvertegenwoordigers hebben gekozen om zorgvuldige belangenafwegingen te maken.
Ook in het parlement is menig debat over het referendum gevoerd. Pogingen om de volksraadpleging in de grondwet op te nemen, zijn tot nu toe gestrand. Van begin 2002 tot eind 2004 was er een Tijdelijke Referendumwet. In juli 2008 besloot de Tweede Kamer de Wet Raadgevend Referendum na drie jaar in te trekken. Momenteel is er een initiatiefwetsvoorstel voor een bindend referendum in behandeling bij de Tweede Kamer. Dat voorstel volgde op een advies van de staatscommissie Parlementair Stelsel in december 2018 voor de invoering van een correctief bindend referendum.

Het initiatief voor een referendum kan van burgers komen. Zij moeten daarvoor onder meer – conform de lokale verordening – voldoende ondersteuningsverklaringen hebben verzameld. Een raadsmeerderheid kan eveneens tot een referendum besluiten.
De raad heeft vervolgens een belangrijke rol in de bepaling van de spelregels, zoals de datum, de referendumvraag én de antwoordopties. Ook moet zij de burgers in staat stellen zich goed te laten informeren over de inhoudelijke argumenten voor of tegen de kwestie. De lokale referendumverordening biedt de raad op diverse punten de mogelijkheid goede voorwaarden te creëren voor een – ongeacht de uitslag – geslaagde vorm van directe democratie.

Tools en leeromgeving

 

Inspiratie en praktijkvoorbeelden

  • Het initiatief Meer democratie heeft een overzicht van gemeentelijke referenda in Nederland tot mei 2018. Daarvan is ook een analyse gemaakt.
  • Democratische zegen of vloek? Aantekeningen bij het referendum – AUP Frank Hendriks, Koen H.J. van der Krieken, Charlotte C.L. Wagenaar, 2017.
  • Een lokaal referendum kan een effectief instrument zijn voor burgerbetrokkenheid, blijkt uit onderzoek in opdracht van de Vereniging voor Raadsleden
  • De gemeente Delft heeft helder uitgelegd hoe een referendum tot stand kan komen
  • Den Haag heeft een aparte pagina onder bestuur en organisatie over ‘Het Haags Referendum’
  • Krimpen aan de IJssel biedt burgers de mogelijkheid om digitaal een ondersteuningsverklaring in te dienen