Integriteit en weerbaarheid

Module Integriteit en weerbaarheid tijdens je werk als volksvertegenwoordiger of bestuurder

Je bent beëdigd als raadslid of benoemd als wethouder. Dan komt er nogal wat op je af: meedraaien in raads-, commissie- of collegevergaderingen, je verdiepen in inhoudelijke dossiers, voorbereiden van spreekteksten en contact houden met inwoners.

Integriteit en weerbaarheid

Je zult ook vaak benaderd worden door inwoners, ondernemers en organisaties. Velen zullen je vragen hun belangen en meningen in te brengen in de raad. Daarbij is het belangrijk dat je integer handelt: eerlijk, oprecht en niet omkoopbaar. Zo draag je bij aan een weerbare democratie, waarin je als volksvertegenwoordiger of bestuurder vrij kunt debatteren en je je taken veilig en zonder dwang of angst kunt uitoefenen.

Deze module biedt daar handvatten voor. Het is aan te bevelen als lokale partij bij de werving en selectie van kandidaat-raadsleden en -wethouders ook al aandacht te besteden aan integriteit en weerbaarheid. Hoe je dat aanpakt, lees je hier.

We kijken in deze module op vijf terreinen hoe je je bewust kunt zijn van integer handelen:

  1. Wetten, regels en gedragscodes
  2. Belangenverstrengeling
  3. Omgaan met informatie
  4. Geschenken en uitnodigingen
  5. Versterken eigen weerbaarheid

Onderaan de module verwijzen we naar een aantal toolkits en instrumenten voor als je meer wilt weten over integriteit en weerbaarheid.

 

1. Wetten, regels en gedragscodes

Waarschijnlijk is tijdens de kandidaatstellingsprocedure van je partij gecheckt of er in je werk of je persoonlijke leven geen omstandigheden zijn die niet te verenigen zijn met het zijn van raadslid of wethouder. Er zijn wettelijke regels voor wat je wel en niet naast je werk in de raad of het college mag doen. Het is belangrijk dat je zelf ook nagaat of je daaraan voldoet. Zo mag je als raadslid bijvoorbeeld niet voor de gemeente werken en geen opdrachten uitvoeren voor de gemeente. Voor kandidaat-wethouders is er een risicoanalyse integriteit: een externe partij toetst of er geen sprake is van belangenverstrengeling. Naar verwachting is deze risicoanalyse vanaf de verkiezingen in 2022 verplicht. Daarvoor is een voorstel ingediend bij de Tweede Kamer.

Bij je beëdiging beloof je dat je je als raadslid of wethouder zult houden aan de wet en dat je je plichten naar eer en geweten zult vervullen.

De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders moeten op grond van de Gemeentewet een gedragscode vaststellen. In die code staan, aanvullend op de wettelijke regels, normen en voorschriften voor volksvertegenwoordigers en bestuurders.  De gedragscodes kunnen per gemeente verschillen. Het ministerie van BZK heeft, samen met de VNG, de Unie van Waterschappen en het Interprovinciaal Overleg  modelgedragscodes ontwikkeld voor bestuurders (college) en volksvertegenwoordigers (raadsleden).

Integriteit begint ermee dat je je als raadslid of als wethouder aan wetten, regels, beloftes en gedragscodes houdt.

 

2. Belangenverstrengeling

Je schoonzus heeft een horecazaak in de gemeente waar jij raadslid bent. Je zoon doet als ICT’er wel eens een opdracht voor de gemeente. Of je bent bestuurslid van een organisatie die een conflict of belang heeft bij je gemeente. Het is nuttig dat je als raadslid of wethouder een groot netwerk hebt. Maar hoe groter je netwerk, hoe groter ook het risico dat belangen te veel door elkaar heen lopen. Of dat je op z’n minst de schijn oproept dat je belangen verstrengelt.

Wees je daarvan bewust en handel daarnaar. Onthoud je dus van stemming als het over een onderwerp gaat waar je als privépersoon bij betrokken bent. Zeg het lidmaatschap op van een bestuur dat te dicht bij de gemeente staat. Via de weerbaarheidscheck politieke partijen kun je nagaan of jouw netwerken risico’s met zich mee brengen op bijvoorbeeld vriendjespolitiek of oneerlijke beïnvloeding.

 

3. Omgaan met informatie

Als raadslid of wethouder krijg je veel informatie die je niet zomaar mag delen met anderen. Je moet op een integere en betrouwbare manier met die informatie omgaan. Gemeentelijke stukken die vertrouwelijk of geheim zijn, krijgen de titel ‘kabinet’ mee. Je brengt die uiteraard niet naar buiten. Op deze documenten rust een geheimhoudingsplicht. Als je die schaadt, is dat strafbaar.

Maar er is ook een groot ‘grijs’ gebied als het gaat om informatie. Ook met stukken die niet per se geheim zijn, moet je terughoudend en integer omgaan. Dingen die je enkel en alleen weet omdat je raadslid of wethouder bent en die niet openbaar gemaakt zijn, mag je niet in je eigen voordeel of dat van je familie en vrienden gebruiken. (Digitale) stukken moet je zodanig opslaan dat anderen – ook bijvoorbeeld je partner – er geen toegang toe hebben.

Als raadslid of als wethouder zul je graag actief zijn op sociale media als Twitter, Instagram of Facebook. Dat is een goede manier om te laten zien wat de raad of het college voor de gemeente doet. Tegelijkertijd moet je voorzichtig zijn met wat je deelt via (social) media. Ook hier geldt dat je geen vertrouwelijke informatie openbaar maakt of berichten naar buiten brengt die daar niet voor bestemd zijn.

 

4. Geschenken en uitnodigingen

Bij het afleggen van de eed of de verklaring en belofte, verklaar je dat geen geschenken of gunsten hebt verleend om te worden benoemd als raadslid of wethouder. Je verklaart ook dat je geen geschenken zult aannemen of beloften zult doen in ruil voor een tegenprestatie. Het lijkt nogal logisch dat je dat niet doet. Toch ligt het gevaar van beïnvloeding altijd op de loer. Want ben je onbewust niet geneigd om die ondernemer die jou op een dinertje trakteerde, de volgende keer toch voorrang te geven bij een klus voor de gemeente?

Dat betekent niet dat je nooit een cadeautje, een uitnodiging of gunst mag aannemen. In hoofdstuk 5 van de Handreiking integriteit van politieke ambtsdragers lees je wat je bijvoorbeeld wel en niet mag aannemen. Het betekent wél dat je er voortdurend alert op moet zijn dat het aannemen van gunsten of geschenken je onafhankelijkheid als raadslid of wethouder niet beïnvloedt. Regels hiervoor staan ook in de modelgedragscodes voor raadsleden en bestuurders.

 

5. Versterken eigen weerbaarheid

Het zal niet in alle gemeenten voorkomen, toch hoor je steeds vaker dat raadsleden of wethouders te maken krijgen met intimidatie, bedreiging of zelfs ondermijning. Bij dat laatste probeert de georganiseerde criminaliteit invloed te krijgen binnen het openbaar bestuur. Via de app Ondermijning kun je je kennis van ondermijning testen.

Hoe zorg je dat je als raadslid of wethouder bestand bent tegen ondermijning, dus dat je weerbaar bent? Een basisvoorwaarde is dat je zelf integer handelt, dat je je niet in schandalen, circuits of netwerken begeeft die je vatbaar maken voor omkoping, bedreiging of chantage. Daarnaast is het van belang om je in het algemeen voortdurend bewust te zijn van de risico’s op intimidatie en ondermijning. Juist deze risico’s kunnen sluipenderwijs de gemeente binnendringen, bijvoorbeeld via een louche bedrijf of door ondernemers of organisaties met banden in het criminele circuit.

Je kunt dit als raadslid of wethouder niet alleen. Een weerbaar bestuur, of een weerbare raad, vorm je samen. Zorg daarom dat integriteit en weerbaarheid voortdurend hoog op de agenda in je partij en je gemeente staan, dat er beleid voor wordt gemaakt en gedragscodes en agressieprotocollen voor worden ontwikkeld. Zorg ook dat je weet waar je terecht kunt bij dilemma’s of incidenten. Er zijn diverse instrumenten die je daarbij kunnen helpen. Bijvoorbeeld de Toolkit Democratische Weerbaarheid voor politieke ambtsdragers van het Netwerk Weerbaar Bestuur.

 

Toolkits en instrumenten

Bij het maken van deze module is gebruik gemaakt van onderstaande toolkits en instrumenten. Je kunt die raadplegen als je meer wilt weten over integriteit en weerbaarheid in je werk als raadslid of wethouder.