Van preferendum tot DoeMee-app: dit zeggen landelijke verkiezingsprogramma’s over de lokale democratie

10 maart 2021

Op 17 maart gaan we naar de stembus. Er doen dit jaar maar liefst 37 partijen mee aan de Tweede Kamerverkiezingen, er is dus keus genoeg. Maar wat zeggen deze landelijke partijen over de lokale democratie? Het Kennispunt heeft de programma’s en plannen van 10 partijen daarop uitgeplozen. Hieronder een overzicht, verdeeld over drie thema’s: versterken van de lokale democratie, betrekken van inwoners en veranderingen in het kiesstelsel.

 

Welke partijen en waarom?

Het Kennispunt heeft gekeken naar de plannen voor de komende kabinetsperiode van de volgende partijen: VVD, PVV, CDA, D66, GroenLinks, SP, Partij van de Arbeid, Partij voor de Dieren, Forum voor Democratie en Code Oranje. Met deze selectie hebben we gekozen voor een mix van oude en nieuwe partijen, en van kleine en grote. We hebben ons gebaseerd op de verkiezingsprogramma’s en op informatie op de websites van de partijen.

 

Versterken lokale democratie

De landelijke partijen die we hebben bekeken, dragen de lokale democratie een warm hart toe, zo blijkt uit hun programma’s. Allemaal wijden ze er meer of minder woorden aan. Twee thema’s springen er bij meerdere partijen uit. Ten eerste het belang van de kwaliteit, onafhankelijkheid en professionaliteit van politieke partijen. Daarom moeten partijen transparant zijn over hun financiën en moet financiering vanuit het buitenland of door bedrijven verboden zijn. Onder andere de Partij van de Arbeid, het CDA en de SP schrijven hierover in hun verkiezingsprogramma. Tweede thema dat vaak terugkomt is het belang van onafhankelijke lokale en regionale journalistiek, als ‘hoeder’ van de lokale democratie. Verschillende partijen, zoals GroenLinks, de Partij voor de Dieren en D66, willen lokale media versterken en zijn bereid daar ook geld voor uit te trekken. Diverse partijen doen voorstellen ter versterking van de lokale democratie. Zo wil het CDA, om de afstand tussen inwoner en gemeente niet verder te vergroten, een rem op herindelingen, terwijl D66 om dezelfde reden juist voorstander is van grotere gemeenten en het wegvallen van de ‘tussenlaag’ van de provincie. Van de partijen die we bekeken hebben, zijn alleen Code Oranje, de PVV en Forum voor Democratie uitgesproken voorstanders van een gelijk speelveld en subsidie voor lokale partijen. De andere door ons onderzochte verkiezingsprogramma’s laten zich daar niet over uit.

 

Betrekken inwoners

Vrijwel alle onderzochte partijen willen de stem en de betrokkenheid van inwoners versterken en doen daar voorstellen voor. Een aantal partijen ziet een referendum als een goede manier om ‘bestuurders terug te fluiten op het moment dat die besluiten nemen die mensen niet willen’, aldus de SP. Deze partij bepleit een bindend correctief referendum op nationaal, provinciaal en lokaal niveau. Ook partijen als GroenLinks, PVV, Code Oranje en D66 zijn hier voorstander van. De Partij voor de Dieren is voor een raadgevend referendum bij belangrijke besluiten en voor een bindend correctief referendum bij verstrekkende besluiten die bijvoorbeeld de democratie bedreigen. De VVD is en blijft ‘als liberalen die geloven in de representatieve democratie’ tegen referenda. Omdat de partij inziet dat de samenleving zoekt naar nieuwe vormen van inspraak, doet zij het voorstel voor een raadgevend ‘preferendum’: een niet-bindende volksraadpleging vooraf bij het maken van een wetsvoorstel, waarbij inwoners uit meerdere opties kunnen kiezen. Daarnaast doen verschillende partijen voorstellen om het inwoners, buurtverenigingen of wijken makkelijker te maken initiatieven te nemen en dat ook vast te leggen. D66 pleit bijvoorbeeld voor versterken van participatietrajecten zoals ‘right to bid’ (recht om als inwoners maatschappelijk vastgoed te kopen) en ‘right to challenge’ (uitdaagrecht). Partij van de Arbeid, Partij voor de Dieren en D66 nemen het op voor het meer betrekken van jongeren, bijvoorbeeld door de leeftijd waarop je mag stemmen te verlagen tot 16 jaar.

 

Veranderingen in het kiesstelsel

De meeste partijen stellen geen grote wijzigingen in het kiesstelsel voor. Met name Partijen als Forum voor Democratie en Code Oranje willen inwoners wel meer gelegenheid geven hun stem te laten horen, bijvoorbeeld via een ‘Democratie Dashboard’, een burgertop of een ‘DoeMee-app’, maar die komen niet in de plaats van ons stelsel van representatieve democratie. De meest genoemde wijziging in het kiesstelsel is die van de gekozen burgemeester. Partijen als GroenLinks, Code Oranje, D66 en Forum voor Democratie spreken zich daarvoor uit. Het CDA daarentegen houdt juist bewust vast aan een kroonbenoemde burgemeester, omdat je daarmee het best uitdrukt dat de burgemeester boven de partijen staat, zo vindt deze partij. Een andere veelgenoemde wijziging in het kiesstelsel richt zich op de waterschappen. Verschillende partijen vinden dat alle leden in de besturen van de waterschappen direct gekozen moeten worden en dat we af moeten van de ‘geborgde zetels’ voor vertegenwoordigers van bedrijven, boeren en natuurbelangen. Onder ander de Partij van de Arbeid vindt dat, evenals GroenLinks en D66. Opvallende voorstellen voor verandering van het kiesstelsel komen van de VVD en het CDA. De liberalen, en ook Code Oranje, willen tussentijdse raadsverkiezingen mogelijk maken als een gemeentebestuur niet functioneert. De christendemocraten pleiten voor de invoering van een regionaal kiesstelsel, om de band met de kiezers te versterken en meer authentieke volksvertegenwoordigers in de Tweede Kamer te krijgen, met stevige wortels in hun eigen regio of stad.

 

Er valt wat te kiezen

Samenvattend kunnen we stellen dat er bij de landelijke partijen, ook als het gaat om versterking van de lokale democratie, echt wat te kiezen valt. Meer weten over wat deze en de andere partijen vinden over lokale politiek, de gemeenteraad en het contact met inwoners? Kijk dan op de websites van de partijen, waar het verkiezingsprogramma meestal snel te vinden is. Handig is ook https://watzegtmijnpartij.nl/: op deze site kun je verkiezingsprogramma’s van alle politieke partijen doorzoeken, zodat je eenvoudig kunt zien waar partijen voor staan.