Weerbaarheidscheck maakt je partij bewust van kansen én risico’s van netwerken

31 maart 2021

De netwerken waar kandidaat-raadsleden of leden van een politieke partij deel van uitmaken, zijn doorgaans nuttig. Maar diezelfde netwerken kunnen onbedoeld ook risico’s met zich meebrengen, bijvoorbeeld op uitsluiting of oneerlijke besluitvorming. Hogeschool Saxion maakt in opdracht van de gemeente Eindhoven een weerbaarheidscheck die (lokale) politieke partijen, op weg naar de gemeenteraadsverkiezingen, helpt om zich daar bewust van te worden. Willeke Slingerland (Saxion) en Marije van Hal (gemeente Eindhoven) vertellen hoe netwerkbewustzijn de weerbaarheid van je partij versterkt.

 

‘Corruptie, steekpenningen, vriendjespolitiek: het zal mij niet overkomen.’ Dat is wat de meesten van ons denken. Toch kunnen de netwerken waar wij onderdeel van zijn, ons onbewust of onbedoeld gevoelig maken voor belangenverstrengeling, oneerlijke concurrentie of bevoordeling. Willeke Slingerland, lector Weerbare Democratie bij Saxion, doet hier al jaren praktijkgericht onderzoek naar. ‘Bij integriteitsschandalen bij overheden zijn we geneigd om individuele personen als corrupt te zien,’ zegt zij. ‘Toch is niet altijd het individu per se corrupt, maar ontstaat corruptie doordat een netwerk een eigenstandig leven gaat leiden, of ‘ontaardt’. Netwerken zijn belangrijk, ook voor politieke partijen: ze bieden informatie, nuttige contacten, zakelijke kansen en gezelligheid. Maar er is een groot grijs gebied, waarin dat kan omslaan in het bevoordelen van leden uit je netwerk, uitsluiting van anderen, intimidatie of oneigenlijke beïnvloeding van besluitvorming. Netwerken maken je partij sterk, maar tegelijkertijd ook kwetsbaar. Als je je van dat laatste bewust bent, kijk je bij je werving en selectie anders naar kandidaat-raadsleden en maak je je partij in het algemeen weerbaarder.’

 

Netwerkbewustzijn

Bij de gemeente Eindhoven is ‘netwerkbewustzijn’ een belangrijk onderdeel van de aanpak om het bestuur en de ambtelijke organisatie weerbaar te maken, zegt Marije van Hal, programmanager weerbare overheid bij de gemeente. ‘We willen onze bestuurders meer handvatten bieden dan de klassieke risicoanalyses gericht op bestrijding van ondermijning en integriteitskwesties. Daarom ontwikkelen we, samen met Saxion, de Taskforce RIEC en het ministerie van BZK, een weerbaarheidsscan die het lokale bestuur na de gemeenteraadsverkiezingen kan gebruiken om integer en veilig te besturen en zich bewust te zijn van de kwetsbare kant van netwerken. Maar omdat politieke partijen op dit moment al op zoek zijn naar kandidaat-raadsleden, leek het ons nuttig om nu al een verkorte weerbaarheidscheck te laten ontwikkelen speciaal gericht op netwerkbewustzijn bij politieke partijen. De check is een uitwerking van de al bestaande handreiking integriteitstoetsing van het ministerie van BZK.’

 

Praktische vragenlijst

Wat kunnen lokale partijen die nu op zoek gaan naar kandidaat-raadsleden, van zo’n weerbaarheidscheck verwachten? Willeke: ‘We geven eerst op een visuele manier inzicht in de netwerken waarin kandidaat-raadsleden en overigens ook andere vertegenwoordigers van politieke partijen, zich zoal bevinden. Dat zijn er meer dan je denkt: je gezin, je familie, de medezeggenschapsraad van school, collega’s en oud-collega’s, je sportclub, je politieke partij en ga zo maar door. Daarna sommen we een aantal basisvragen op die je kandidaat-raadsleden kunt stellen: in welke netwerken zijn ze actief en wat leveren die netwerken hen op? Maar ook: wat kunnen negatieve effecten van die netwerken zijn? Zijn er netwerken bij die moeilijk te verenigen zijn met het raadslidmaatschap? Zo ja, stap je dan uit die netwerken? Zit er overlap tussen de verschillende netwerken en hoe ga je daarmee om? Hoe zorg je dat je netwerken nuttig blijven, maar niet ‘ontaarden’, dus dat ze niet te veel naar binnen keren, of alleen hun eigen leden bevoordelen? Zo willen we de kandidaat-raadsleden weerbaar maken, maar ook de politieke partijen die met de werving en selectie bezig zijn. Want ook al denken we allemaal dat we integer zijn en niet ontvankelijk voor oneigenlijke beïnvloeding, het kan ons toch allemaal overkomen, als we ons niet bewust zijn van de risico’s van netwerkvorming.’

 

Professionalisering

Vanaf wanneer is de weerbaarheidscheck beschikbaar? En kunnen ook partijen buiten Eindhoven er dan gebruik van maken? Marije: ‘Dat laatste is zeker de bedoeling. We zijn de weerbaarheidscheck nu aan het testen, ik verwacht dat die op korte termijn beschikbaar komt voor wie daar belangstelling voor heeft. We maken er ook een instructievideo bij en we kunnen op verzoek workshops geven aan partijen die ermee gaan werken.’ Wat willen de makers uiteindelijk bereiken met de weerbaarheidscheck? ‘We willen ermee bijdragen aan professionalisering van politieke partijen’, zegt Willeke. ‘Als lokale partij bijvoorbeeld heb je zoveel taken en verantwoordelijkheden op je bord liggen, dat je onmogelijk op alle terreinen zelf het wiel kunt uitvinden. Met een tool als de weerbaarheidscheck ondersteunen we partijen in het op een professionele manier versterken van hun weerbaarheid.’ ‘Weerbaar zijn is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van politiek en bestuur’, vult Marije aan. ‘Daarom richten wij ons met onze aanpak in Eindhoven op de bestuurlijk en ambtelijke organisatie, maar ook op de politieke partijen. Zo zorgen we samen dat bestuurders en politieke ambtsdragers hun taken veilig en integer kunnen uitvoeren.’

 

Meer informatie:

De weerbaarheidscheck komt binnenkort beschikbaar, en zal dan onder andere via het Kennispunt Lokale Politieke Partijen te downloaden zijn. Houd onze website dus in de gaten.